Αν πρέπει να δώσουμε έναν ορισμό για την έννοια της ιδεολογίας, θα λέγαμε ότι αυτή ορίζεται ως ένα σύνολο αξιών, αντιλήψεων, ερμηνειών για τον κόσμο, φιλοδοξιών και οραμάτων που ενσωματώνει ένα άτομο ή και σύνολα ατόμων.
Η ιδεολογία αποτελεί ένα σύνολο ιδεών στη βάση των οποίων μια πολιτική δύναμη θέτει ως στόχο τη διεκδίκηση, τη διατήρηση ή την ανατροπή της υπάρχουσας εξουσίας.
Επομένως, οι ιδεολογίες περιγράφουν την παρούσα κατάσταση στο πλαίσιο της δικής τους κοσμοθεώρησης, προσφέρουν οραματική πολιτική μιας ουτοπικής κοινωνίας, βασιζόμενης σε θεμελιώδεις αξίες (ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη κ.α.).
Αδιαμφισβήτητα, οι ιδεολογίες επηρεάζουν την πολιτική ζωή και συμβάλλουν στον τρόπο κατανόησης και ερμηνείας του κόσμου. Έτσι, λοιπόν, καθορίζουν τη συμπεριφορά των ατόμων, των προσωπικών τους αντιλήψεων και επηρεάζουν την πολιτική τους δράση.
Παρά ταύτα, οι ιδεολογίες αποτελούν σημαντικές μεταβλητές για να εξηγήσουν τη σύγκρουση, τη συναίνεση και τη συνοχή, καθώς και τις μαζικές κινητοποιήσεις, είτε με τη επιδοκιμασία, είτε με τη σύγκρουση, όπως και τη χειραγώγηση των αποτελεσμάτων των κοινωνικοπολιτικών διαδικασιών.
Σε όλες τις περιπτώσεις, οι ιδεολογίες έχουν τη δυνατότητα να οδηγούν σε πολιτικές και οπαδικές συγκρούσεις, όπως μας δίδαξαν τα πρόσφατα γεγονότα, μέσω της διχογνωμίας και, κάποιες φορές, να επιτυγχάνεται το επιθυμητό αποτέλεσμα, εξαιτίας της κοινής πεποίθησης των ανταγωνιζόμενων πλευρών.
Σε κάθε περίπτωση, όμως, όσοι επιθυμούν την εξουσία πρέπει αναγκαστικά να περάσουν μέσα από το δρόμο της πολιτικής και ιδεολογικής διαπραγμάτευσης, προκειμένου να επιτευχθούν εκείνοι οι στρατηγικοί συμβιβασμοί που θα τους οδηγήσουν να «καταλαμβάνουν» και να διατηρούνται στην εξουσία,μέσω της τεχνοκρατικής πολιτικής ως προς τη μορφή διακυβέρνησης που θα ακολουθήσουν.
Άραγε η σημερινή κοινωνία αναλογίζεται από τι επηρεάζεται και τι είναι αυτό που την καθορίζει;
Η ιδεολογία είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες που επιδρούν σε αυτό που είμαστε, στο πώς μιλάμε και τι επιδιώκουμε για το μέλλον μας. Από την κυρίαρχη ιδεολογία που ενυπάρχει σε ένα έθνος, σε μια κοινωνία, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα παραχθούν τα ανάλογα αποτελέσματα με βάση τις αντιλήψεις που υιοθετούν τα μέλη της.
Πολλές φορές ακούγονται, από κάποιους, οι φράσεις “είμαι αριστερός”, “δεξιός”, “είμαι φιλελεύθερος”, “σοσιαλδημοκράτης”, που υποδηλώνουν ένα σύνολο ιδεών και αντιλήψεων. Όταν κάποιοι εμφορούνται με τέτοιες απόψεις, τότε όλες οι άλλες ιδεολογίες τούς φαίνονται εκ των προτέρων ανακριβείς και ανούσιες.
Ο Λεχ Βαλέσα εκφράζει την άποψη πως οι ιδεολογίες πρέπει να τελειώσουν και να υπερισχύσει το μέτρο, ως η αναλογία της μέσης οδού. Υποστηρίζει πως, για τον ίδιο, ποτέ δεν ίσχυε ο αριστερός ή δεξιός και αν ακόμη κάτι τέτοιο ισχύει πρέπει αυτό να τερματίσει, ο κόσμος να απαγκιστρωθεί από τη δημαγωγία, τον λαϊκισμό, προκειμένου να βρει απαντήσεις και λύσεις στα μείζονα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα.
Για τον ίδιο, ο διάλογος πρέπει να αποτελέσει τον οδηγό, παράλληλα με τον εκσυγχρονισμό, την ανάπτυξη και την εξέλιξη ενώ η ιδεολογία διαστρεβλώνεται και παραμορφώνεται από την ίδια την πραγματικότητα· ή μήπως η ιδεολογία δεν είναι μια απατηλή αναπαράσταση της πραγματικότητας, αλλά η ίδια η πραγματικότητα που εκλαμβάνεται ως ιδεολογική;
Πρέπει, ωστόσο, να ομολογήσουμε ότι η σύλληψη της ιδεολογίας έχει διαφανεί ως μια από τις δυσκολότερες και περίπλοκες πολιτικές ιδέες, λαμβάνοντας, βέβαια, υπόψη στην κατανόηση των βασικών χαρακτηριστικών της και τα κριτήρια που χρησιμοποιεί ο κάθε κριτής.
Επιπλέον, η ιδεολογία αποκτά ένα σημαντικό πλεονέκτημα, καθώς ανήκει, ως σύνολο ιδεών, στο πλέγμα των θεωριών και δοξασιών που δεν είναι απαραίτητο να επαληθευτούν ή να εξεταστούν κριτικά και φτάνει ως το σημείο να γίνει αποδεκτή ένθερμα, απλά γιατί είναι πειστική.
Ωστόσο, πρέπει να διευκρινιστεί πως η αποδοχή της ιδεολογίας ως πειστικής θεωρίας δεν οφείλεται στα πολιτικά εκείνα πρόσωπα που με την ικανότητά τους κατευθύνουν τη σκέψη και τη δράση των κοινωνικών ομάδων, αλλά η πειστικότητά της αποτελεί φυσικό επακόλουθο της ανάγκης των ομάδων να ασπασθούν τα όσα αυτή περικλείει και, αναλόγως, να τροποποιήσουν τη συμπεριφορά τους.
Πολλοί θεωρητικοί προσπάθησαν να καταδείξουν τον πολιτικό χαρακτήρα της ιδεολογίας, ο οποίος προκύπτει ακριβώς λόγω του δεσμού των πολιτικών εννοιών με τις ποικίλες μορφές ιδεολογιών.
Για πολλούς που πιστεύουν πως όλα είναι πολιτική· η πολιτική δεν είναι μόνο η τέχνη της διακυβέρνησης! Οι ιδεολογίες δεν εκπροσωπούν μόνο τα κόμματα! Οι άνθρωποι καθημερινά με τις πράξεις τους και τα λόγια τους εφαρμόζουν πολιτικές και συμμετέχουν σε κοινωνικούς αγώνες, έχοντας ο καθένας μια ιδεολογία που τον κατευθύνει, χωρίς να είναι απαραίτητα κομματικοποιημένη.
Η ιδεολογία πρέπει να είναι συνδεδεμένη με την καθημερινή ζωή, με το όραμα, την ελπίδα και το όνειρο που χρωματίζουν τις ζωές των ανθρώπων.
Επίσης, ο δημόσιος πολιτικός λόγος πρέπει να διακατέχεται από ειλικρίνεια και να σέβεται την λαϊκή κυριαρχία. Βέβαια, και οι πολιτικοί επιδιώκουν να δώσουν, με τις ιδέες τους, ελπίδα στον λαό, ωστόσο, ελλοχεύει πάντα ή σχεδόν πάντα ο λαϊκισμός, που δημιουργεί σχέσεις αλληλεξάρτησης μεταξύ ιδεολογίας και πολιτικής.
Πρέπει να γίνει σαφές ότι ο κόσμος μας έχει ανάγκη από ιδέες και όχι από ιδεολογίες· έχει διαφανεί αρκετές φορές ότι οι ιδεολογίες δεν λύνουν προβλήματα· αντίθετα, οι ιδέες καταφέρνουν να φέρουν αποτελέσματα.
Οι σημερινές κοινωνίες έχουν ανάγκη από προγράμματα δεξαμενών σκέψεων (think tank) σε πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, εκπαιδευτικό και πολιτισμικό επίπεδο, οι οποίες δεν πρέπει κατ’ ανάγκη να εντάσσονται σε ένα αριστερό ή δεξιό ιδεολογικό πλαίσιο και οι οποίες σκέψεις αποτελούν το θεωρητικό υπόβαθρο ζύμωσης και πηγής διαμόρφωσης της ιδεολογίας που θα συμβάλλει δημιουργικά στην πρόοδο και ευημερία τους.
Ευάγγελος Αναστασίου του Βαΐου
Διαχειριστής Σωφρονιστικού Καταστήματος Δομοκού
Πτυχιούχος Ανθρωπιστικών Επιστημών
Μεταπτυχιακός φοιτητής στην Εγκληματολογία