Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ – ΞΥΛΟΝ ΤΗΣ ΖΩΗΣ
Η πορεία του Θεανθρώπου μας Ιησού Χριστού προς τον φριχτό Γολγοθά και η Σταυρική θυσία Του, που οφείλουμε να βιώνουμε ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί την Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα, αποτελούν το κορυφαίο κεφάλαιο στη διαδικασία της σωτηρίας μας. Διότι με τα γεγονότα αυτά και με κορωνίδα την ζωοφόρο Ανάστασή Του, μας καλεί ο ίδιος ο Κύριος να συσταυρωθούμε και να συναναστηθούμε με Εκείνον «τόν αἴροντα τήν ἀμαρτία τοῦ κόσμου». Η Χάρις και η Αγιαστική δύναμη του Σταυρού, όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, δεν οφείλεται στην κατασκευή του και το σχήμα του, αλλά στο γεγονός ότι υπήρξε το όργανο εκείνο δια του οποίου ο Θεάνθρωπος Κύριος μας λύτρωσε από την αμαρτία και τον θάνατο «γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δε Σταυροῦ».
Στο θεόπνευστο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης οι πατέρες μας αναφέρουν πολλές περιπτώσεις όπου προτυπώνεται το σημείο του Σταυρού, με πιο χαρακτηριστική σε όλους μας την χάραξη της Ερυθράς θάλασσας από τον Μωυσή και τη θαυμαστή διάβαση και διάσωση των Ισραηλιτών από τη δουλεία των Αιγυπτίων. «Σταυρόν χαράξας Μωσῆς, ἐπ’εὐθείας ῥάβδῳ, τήν Ἐρυθράν διέτεμε, τῷ Ἰσραήλ πεζεύσαντι. τήν δἐ ἐπιστρεπτικῶς, Φαραώ τοῖς ἅρμασι, κροτήσας ἥνωσεν· ἐπ’εὒρους διαγράψας, τό ἀήττητον ὂπλον. Διό Χριστῷ ᾂσωμεν, τῷ Θεῷ ἡμῶν· ὅτι δεδόξασται».
Ο πρώτος μυστικός τύπος του Σταυρού όμως αποτυπώνεται στον Παράδεισο της Εδέμ, με το δένδρο της ζωής. Εκεί, ανάμεσα στα άλλα θεσπέσια δένδρα, υπήρξαν σύμφωνα με το Ιερό Κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης και δύο δένδρα, το δένδρο της ζωής και το δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού: «καὶ ἐξανέτειλεν ὁ Θεὸς ἔτι ἐκ τῆς γῆς πᾶν ξύλον ὡραῖον εἰς ὅρασιν καὶ καλὸν εἰς βρῶσιν καὶ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου καὶ τὸ ξύλον τοῦ εἰδέναι γνωστὸν καλοῦ καὶ πονηροῦ» (Γεν. Β΄,9). Σύμφωνα με τον Σεβηριανό: «Τρεῖς δέ διαφοραί ξύλων ᾖσαν. Τά μέν ἐδόθη αὐτῷ ἵνα ζῆ. Τό δέ ἵνα εὖ ζῇ. Το δέ ἵνα ἀεί ζῇ. Τά δένδρα, ἵνα ζῇ. Τό δένδρον τῆς γνώσεως ἵνα εὖ ζῇ καί τό δένδρον τῆς ζωῆς ἵνα ἀεί ζῇ».
Στη συνέχεια, όπως αναφέρεται στο ιερό κείμενο, ο Θεός έδωσε μια εύκολη και συμφέρουσα στο λογικό και την ελευθερία του ανθρώπου εντολή λέγοντας στον Αδάμ ότι είναι ελεύθεροι (κι αυτός και η Εύα) να φάνε από κάθε είδος δένδρου, που υπάρχει στον Παράδεισο, εκτός από το δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού. Μάλιστα προειδοποιεί ότι αν παραβούν την συγκεκριμένη εντολή και φάνε από τον συγκεκριμένο καρπό θα πεθάνουν πνευματικά: « καὶ ἐνετείλατο Κύριος ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αδὰμ λέγων· ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ βρώσει φαγῇ, ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν, οὐ φάγεσθε ἀπ᾿ αὐτοῦ· ᾗ δ᾿ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ᾿ αὐτοῦ, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε». Γεν. Β΄16-17. Έχουν δηλαδή οι πρωτόπλαστοι την απόλυτη ελευθερία να επιλέξουν αν θα παραμείνουν πιστοί με την προοπτική «τῆς καθ’ ὀμοίωσης» δηλαδή μέτοχοι της Θείας μακαριότητας ή θα χωρισθούν ηθελημένα με δική τους πρωτοβουλία από τον Θεό, ο οποίος τους έδωσε τη ζωή αλλά και τη δυνατότητα της αθανασίας και της «κατά χάριν θεώσεώς τους».
Όπως φαίνεται λοιπόν από το ίδιο το βιβλικό κείμενο, «τό ξύλον τῆς ζωῆς» ήταν ένα φάρμακο κατά της θνητότητας με το οποίο μπορούσε το ανθρώπινο σώμα να διατηρηθεί από τη φθορά. Ήταν τύπος της πνευματικής τροφής του λόγου του Θεού, της Θείας Κοινωνίας και προπαντός του Σταυρού του Κυρίου που προορίζονταν να χαρίσει στον άνθρωπο την αθανασία και την αιώνια ζωή, υπό την προϋπόθεση ότι αυτός θα αγωνιζόταν να φυλάξει την εντολή του Θεού και να μην φάει από τους καρπούς «τοῦ ξύλου τῆς γνώσεως τοῦ καλοῦ και πονηροῦ». Οι πρωτόπλαστοι όμως παρήκουσαν και πέθαναν πνευματικώς δηλαδή χωρίσθηκαν από τον Θεό (Γεν. γ ‘ 6-8). Φυσικό επακόλουθο επομένως είναι ότι η άρνηση της θείας εντολής θα σημάνει εκτός του πνευματικού και του σωματικού θανάτου, ο οποίος στην ουσία αποδεικνύεται ευεργετικός για να μην γίνει το κακό αθάνατο. Ο Θεός, για να μην φάνε οι πρωτόπλαστοι κι από το δένδρο της ζωής, από το οποίο θα γινόταν αθάνατοι κι έτσι θα διαιωνίζονταν η αμαρτία και η κακία, για το συμφέρον του ίδιου του ανθρώπου δηλαδή, επινόησε τον θάνατο ως «κακίας καθάρσιον». Ο Ιερός Χρυσόστομος αναφέρει χαρακτηριστικά «ὁ θάνατος συμφερόντως ᾠκονομήθη», αφού είναι αποτέλεσμα της αγάπης του Θεού.
Στο κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης αναφέρεται: «καὶ εἶπεν ὁ Θεός· ἰδοὺ ᾿Αδὰμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν· καὶ νῦν μή ποτε ἐκτείνῃ τὴν χεῖρα αὐτοῦ καὶ λάβῃ ἀπὸ τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς καὶ φάγῃ καὶ ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα καὶ ἐξαπέστειλεν αὐτὸν Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τοῦ παραδείσου τῆς τρυφῆς ἐργάζεσθαι τὴν γῆν, ἐξ ἧς ἐλήφθη. καὶ ἐξέβαλε τὸν ᾿Αδὰμ καὶ κατῴκισεν αὐτὸν ἀπέναντι τοῦ παραδείσου τῆς τρυφῆς καὶ ἔταξε τὰ Χερουβὶμ καὶ τὴν φλογίνην ρομφαίαν τὴν στρεφομένην φυλάσσειν τὴν ὁδὸν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς.» (Γεν. Γ΄22-24). Έτσι εκδιώχθηκαν οι πρωτόπλαστοι µακριά από το «ξύλον τῆς ζωῆς», το οποίο έκτοτε φύλαγαν τα χερουβεὶµ καὶ η στρεφοµένη ροµφαία. Η έξωσή τους δείχνει την φροντίδα του Θεού γι᾽ αυτούς, όχι την αγανάκτησή του, τονίζει ο Ι. Χρυσόστοµος. Αφού φάνηκαν ανάξιοι του παραδείσου οι πρωτόπλαστοι, δεν άξιζε να γευθούν τον καρπό του ξύλου της ζωής στη συνέχεια, γιατί θα αυξάνονταν και θα διαιωνίζονταν η κακία και η αμαρτία. Βέβαια το συγκεκριμένο δένδρο καθ’ εαυτό δεν ήταν δυνατό να παρείχε την αθανασία· άλλωστε πως ήταν δυνατό μια φθαρτή ουσία να παρείχε την αθανασία; Λόγω της θείας εντολής, δι΄ αυτής και μόνο ήταν δυνατόν να επιτευχθεί η αθανασία. Οι πρωτόπλαστοι είχαν μεσότητα θνητότητας και αθανασίας, δηλαδή είχαν την δυνατότητα να μείνουν αθάνατοι ή να παρακούσουν και τελικά να πεθάνουν. Ο μακαριστός Ιωήλ Γιαννακόπουλος αναφέρει χαρακτηριστικά: « Οὐχί φθαρτός ἤ ἄφθαρτος, ἀλλά δυνάμενος νά φθαρῇ φθαρησάμενος ὁ κόσμος ἐδημιουργήθη» (Βλ. Ι. Γιαννακοπούλου, Ἡ Παλαιά Διαθήκη κατά τούς Ο΄, Ἡ Γένεσις, σελ.64).
Το «ξύλον τῆς ζωῆς» λοιπόν, του οποίου τους καρπούς δεν γεύθηκε ο άνθρωπος, είναι ο αρχαιότερος τύπος του τιµίου σταυρού. Ο Σταυρικός θάνατος και η Ανάσταση του Κυρίου δεν µας εξιλέωσαν µόνο από το προπατορικό αμάρτημα µας έκαναν και µετόχους της αιωνίου ζωής. Το αίμα του Ιησού Χριστού, ο καρπός της Σταυρικής θυσίας Του, μας τρέφει και μας χαρίζει την αθανασία και την αιώνιο ζωή. Εκείνο το οποίο θα λαμβάναμε από το «ξύλο τῆς ζωῆς» του Παραδείσου και το στερηθήκαμε με το προπατορικό αμάρτημα, το λάβαμε από τον Σταυρό του Χριστού, δια της Χάριτος του Θεού. Γι’ αυτό ο σταυρός χαρακτηρίζεται «τίμιος και ιερός», αλλά πάμπολλες φορές και: «ξύλον σωτηρίας», «ξύλον ζωῆς αἰωνίου», «ξύλον ἀφθαρσίας», «φυτὸν ἀναστάσεως», «ξύλον ζωηρόν», «ζωοποιὸν» «ζωηφόρον», «ξύλον τρισµακάριστον», «ξύλον ζωῆς».
Πολλοί Πατέρες της Εκκλησίας μας αναφερόμενοι στο «ξύλον τῆς ζωῆς» του Παραδείσου, το θεωρούν ως προτύπωση του Τιμίου Σταυρού του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, λέει: «Τοῦτον τόν Σταυρόν προετύπωσε τό ξύλον τῆς ζωῆς τό ἐν τῷ Παραδείσω ὐπό Θεοῦ πεφυτευμένον ἐπεί γάρ διά ξύλου ὁ θάνατος, ἔδει διά ξύλου δωρηθήναι τήν καί τήν ἀνάστασιν». Επίσης, ο Ἅγιος Φιλόθεος Κων/πόλεως, αναφέρει: «Τό ξύλον τοῦ Παραδείσου αἰχμάλωτον καί γυμνόν ἐποίησε τόν Ἀδάμ, καί κρυβήναι αὐτόν παρεσκεύασε· τό ξύλον τοῦ σταυροῦ τόν νικητήν Χριστόν ἐφ’ ὐψηλοῦ πάσι ἐδείκνυεν… Ὁ θάνατος τοῦ Ἀδάμ καί τούς μετά ταύτα ἀνθρώπους κατεδίκασε καί ἐθανάτωσε καί κατέκρινεν· ὁ δέ θάνατος τοῦ Χριστοῦ καί τούς πρό αὐτοῦ πεσόντας καί θανατωθέντας ἀνέστησε καί ἐζώωσε καί πάσι τοῖς ἀνθρώποις σωτηρίας ὀδόν ἐχαρίσατο». Επίσης, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος για την σημασία του Σταυρού γράφει: «Σ‘ ένα δέντρο, στον Παράδεισο, νίκησε ο διάβολος τον Αδάμ. Στο ξύλο του Σταυρού νίκησε το διάβολο ο Χριστός. Το πρώτο άνοιξε στους ανθρώπους τις πύλες του Άδου. Το δεύτερο, ο Σταυρός, κι αυτούς που είχαν πάει στον Άδη τους ανακάλεσε. Κι όπως ένας γενναίος βασιλιάς, (…) έτσι και ο Χριστός νικητής στον πόλεμο εναντίον του διαβόλου, όλα τα όπλα του αντιπάλου και το θάνατο και την κατάρα τα κρέμασε ψηλά, στο Σταυρό, σαν σε τρόπαιο, για να το βλέπουν όλοι, και οι αγγελικές δυνάμεις στον ουρανό, και οι άνθρωποι στη γη, αλλά ακόμα και οι νικημένοι πονηροί δαίμονες»
Αφού λοιπόν, σαν Χριστιανοί που είμαστε, με τον Σταυρό του Κυρίου μας απαλλαχτήκαμε από το προπατορικό αμάρτημα, σύμφωνα με τον καθηγητή Στ. Σάκκο «…μπορούμε να προσέχουμε να μη ξαναπατήσουμε τις αιώνιες εντολές του Θεού και ξαναχάσουμε μια για πάντα το δένδρο της ζωής, που μας υπόσχεται φανερά πλέον ο Κύριος σύμφωνα με το βιβλίο της Αποκαλύψεως λέγοντας: «Τῷ νικῶντι δώσω αὐτῷ φαγεῖν ἐκ τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς, ὅ ἐστιν ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεού μου» (Ἀποκ. 2,7). Και: «μακάριοι οἱ ποιοῦντες τάς ἐντολάς αὐτοῦ, ἵνα ἔσται ἡ ἐξουσία αὐτῶν ἐπί τό ξύλον τῆς ζωῆς, καί τοῖς πυλῶσιν εἰσέλθωσιν εἰς τήν πόλιν» (Ἀποκ. 22,14).
Επομένως, είναι έκδηλο ότι η μια φορά το χρόνο εθιμοτυπική συμμετοχή μας στο Θείο Πάθος και την Ανάσταση, δεν μας καθιστά αυτόματα «σωστούς χριστιανούς» και εφησυχασμένους συνειδησιακά ότι πράξαμε ορθά το θρησκευτικό μας καθήκον. Η σωτηρία του ανθρωπίνου γένους που πηγάζει από τον Σταυρό του Κυρίου μας δεν πραγματώνεται με ένα τρόπο μαγικό και αυτόματο. Απαιτείται και η συνειδητή ενεργοποίηση του ανθρωπίνου παράγοντα, ώστε να καθίστανται ο Σταυρός ενεργητικά παρών στον κόσμο, για να προσλαμβάνει τον θάνατο και να τον μεταμορφώσει σε δυνατότητα αιώνιας ζωής. Η σταυρική θυσία δεν είναι ένα παρωχημένο ιστορικό γεγονός, αλλά μια διάρκεια συγκλονιστική που διαιωνίζεται μέσα στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας μας και κυρίως στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, όπου προσφέρεται «εἰς βρῶσιν καί πόσιν τοῖς πιστοῖς ὁ Ἀμνός τοῦ Θεοῦ».
Μιχαήλ Χρ. Παναγιώτου
Δρ. Θεολογίας
Διοικητικός Υπάλληλος
Ιεράς Μητροπόλεως Φθ/δος